Dünyada son 15 yil içinde ekonominin yapisi, isleyisi ve kurallarinda meydana gelen degisim Yeni Ekonomi olarak adlandirilmaktadir. Ekonominin tarima dayali yapidan sanayiye dayali duruma gelmesi uzun yillar almistir. Yeni ekonominin hizli gelisiminin nedeni insanlarin ilerleyen teknolojiye uyum esnekliginin yüksek olusudur. 

Yeni ekonomi, yeni is olanaklarinin ve daha yüksek yasam standartlarinin temelini olusturdugu yenilikçi düsüncenin, teknoloji ile bezenmis hizmet ve mal üretiminin hakim oldugu bilgi ve düsünceye dayali bir ekonomi olarak degerlendirilebilir. Yeni ekonominin temel araçlarindan birisi global düzeydeki enformasyon (Bilgi) altyapisidir. Bilgi toplumunun itici gücü bilgi ve bu bilgiyi isleyen bilgisayarlardir. Bilgisayar ile iletisimin gelismesinin temelinde mikro elektronik teknolojisi yatmaktadir.

Gelisme sürecinin ilk asamalarinda bulunan Global Enformasyon Altyapisi dünyamizi degistirmeye baslamistir. Gelecek on yil içerisinde egitim, saglik, çalisma ve bos zaman etkinlikleri gibi günlük yasamin her alanini etkileyecektir. Vaktiyle zaman ve mekan olarak ayrilmis insanlar, global bir toplulugun parçasi olarak bu degisimleri yasayacaktir. Toplumun elektronik transformasyonunu, tek basina Internet’ten daha iyi somutlastiran bir baska güç yoktur.

E-ticaretin amaci mal ve hizmet maliyetlerini düsürmek ve müsteriye hizmet zamanlamasi ve kalitesini iyilestirmektir. Yeni ekonomide, bilgi çaginda elektronik ticaretin bu ilk adimlari büyük bir is stratejisi olarak ortaya çikmaktadir. Bilgisayar teknolojilerindeki ve telekomünikasyon sistemlerindeki gelismeler isin yapilma seklini degistiren yeni uygulamalara kapilari açmistir. Bir çok degisik büyüklükteki firmalar elektronik ticaret stratejisini ya baslatmis durumdalar ya da çok yakin bir gelecekte bunu planlamaktadirlar.

E-ticaret birçok disiplinlerin alanina girmektedir. Bilgisayar aglari ve telekomünikasyon hizmetleri, güvenlik, veri depolama gibi teknik alan; pazarlama, tedarik ve satin alma, faturalama ve ödeme gibi is alani ve bilgi hirsizligi, fikri haklar gibi hukuksal alanlarin içerisinde kalmaktadir e-ticaret.

Elektronik ticaret son yillarda dikkatleri üzerine çekmesine ragmen, 20 yildan beri çesitli sekillerde varligini sürdürmektedir. EDI (Elektronik Data Intercharge) ve EFT (Elektronik Funds Transfer) teknolojileri 1970’li yillarin sonlarinda kullanilmaya baslanmistir. Kredi karti kullaniminin artmasi, ATM (Automated Teller Machines) makinalarinin yayginlasmasi ve telefon bankaciliginin gelismesi 1980’lerde elektronik ticarete yön vermistir. Fakat bu gelismelerden hiçbirisi tek basina Internet kadar elektronik ticaretin gelismesinde büyük bir rol oynamamistir.

Internet, yönetimin yeniden yapilandirilmasi ile yasamimizin ve toplumumuzun yeniden biçimlenmesi sürecinde kullanilmaktadir. Internet bir taraftan, vatandaslari güçlendirip toplumlari demokratiklestirirken, diger taraftan da klasik isletme ve ekonomi paradigmalarini degistirmektedir. Elektronik piyasada isletmelerin ve tüketicilerin sonuçlarindan yararlandiklari, yeni ticari etkilesim modelleri gelismektedir.

Özellikle bankacilik ve finans sektörü de dahil olmak üzere bir çok alanda yasanan liberallesme ve kurallardan arindirma (Deregulation) sürecinin sonucu olarak, uluslararasi alanda yatirim ve ticaret kararlarinin alinmasinda cografi sinirlar eski önemini giderek yitirmeye baslamistir. Öte yandan, bilisim teknolojisindeki gelismeler, hizmetlerin üretildigi yer ile bu hizmetlerden yararlanilan yer arasindaki bagimliligi giderek kaldirmakta olup, yeni ticaret ve is yapisina uygun bir bankacilik ve ödeme sisteminin gelismesini saglamaktadir.

Internet teknolojisi, hizmetler sektöründe global ticaret üzerinde derin bir etkiye sahiptir. Bilgisayar yazilimi, eglenceye dönük ürünler (Filmler, videolar, oyunlar, müzik ses kayitlari), enformasyon hizmetleri (Veri tabanlari, online gazeteler), teknik enformasyon, ürün lisanslari, finansal ve profesyonel hizmetler (Is ve teknik danismanlik, muhasebe, mimari tasarim, hukuki danismanlik, seyahat hizmetleri vs.) elektronik ortamda yapilmaktadir. Bu ticari islemlerde arti deger online olarak gerçeklesmektedir. Global enformasyon altyapisi, yeni ticari islem sekillerini kolaylastirip, maliyetlerde dramatik düsüslere yol açarak, hizmetlerde ve diger alanlarda, ticareti kökten degistirmek potansiyeline sahiptir.

Internet, perakende satislari ve dogrudan pazarlamayi da kökten degistirecektir. Tüketiciler, tüm dünya üzerindeki perakendeci ya da üreticilerden, genis bir tercih seçenekleri içerisinde, evlerinden alisveris yapabileceklerdir. Simulasyon teknikleri sayesinde ürünler satin alinmadan önce nasil bir görünüme sahip olduklari bilgisayar ekranlarinda canlandirilabilecektir. Bilgisayar veya televizyonlarda bu ürünler görülebilecek, seçilen ürünler siparis edilip bedeli ödenebilecektir.

2000 yilinin sonuna kadar Internet’te ticaret milyarlarca dolari bulacaktir. Bu potansiyelden en iyi sekilde yararlanabilmek için, devletler, elektronik ticarete, müdahaleci olmayan (non-regulatory), serbest piyasaya yönelik yaklasimi benimsemek zorundadir. Devletler, Internet’te ticaretin gelismesi üzerinde derin etkiye sahiptirler. Onlar yaptiklari eylemlerle elektronik ticareti kolaylastirabilirler yada engelleyebilirler. Ne zaman düzenlemeler yapacaklarini, ne zaman yapmayacaklarini bilmeleri elektronik ticaretin gelisimi bakimindan hayati rol oynayacaktir.

Devletler, global is ve ticareti desteklemeye yönelik açik ve öngörülebilir hukuki ortamin olusmasini saglamalidir. Ticari islemlerin gerçeklestirilmesinde önceden belirlenmis bir yasal çerçevenin eksikligi dolayisiyla, bugün hala birçok isletme ve tüketici, Internet üzerinde genis kapsamli bir is yapmak konusunda ihtiyatli davranmaktadir. Bu durum özellikle, sözlesmelerin, yükümlülüklerin, fikri haklarin, gizliligin ve güvenligin uygulanmasi ile ilgili uluslararasi ticari faaliyetler için geçerlidir.

Internet’in kullanimi yayginlasirken, devletlerin elektronik ticaret ve Internet üzerinde genis çapli kurallar empoze edecegi konusunda bir çok isletme ve Internet kullanicisinin endiseleri sözkonusudur. Sorun yaratabilecek potansiyel düzenleme alanlari, vergileri, gümrükleri, enformasyon akisi üzerindeki sinirlamalari, servis saglayicilarin düzenlenmesini, lisans taleplerini ve standartlarin gelistirilmesi üzerindeki kontrolleri kapsamaktadir.

Global elektronik ticaretin yönlendirilmesinin kuralari söyle konulmalidir: 

 Taraflar uygun gördüklerinde aralarinda sözlesmeye dayanan iliski kurmak için serbest olmalilar, 

 Kurallar teknolojik olarak tarafsiz olmali (Kurallar belirli teknolojileri ne talep etmeli ne de benimsemeli), ileriye bakmali (Kurallar gelecekte teknolojilerin kullanimini ve gelisimini engellememelidir), 

 Mevcut kurallar kismen degistirilmeli (Modify) ve gerekli oldugunda yeni kurallar adapte edilerek elektronik teknolojilerin kullanimi desteklenmelidir, 

 Bütün bu süreçlere, ileri teknoloji ile çalisan ticari sektör kadar, henüz online faaliyette bulunmayan firmalar da dahil edilmelidir.

Elektronik ticaretin desteklenmesi ve kullaniminin artirilmasi için alinmasi gereken tedbirler ise söyle siralanabilir: 

 Elektronik iletisimin (Sözlesmeler, noter onayi gibi alanlarda), islemlerin kolaylastirilmasi, kabulü ve devletçe taninmasinin tesviki, 

 Elektronik imzanin ve diger onay süreçlerinin kabul edilerek desteklenmesi için, tutarli uluslararasi kurallarin tesviki, 

 Elektronik ticaret islemlerinde uygun, etkili ve etkin alternatiflerin gelistirilmesi.

Sonuçta global ticaretin gelisimi, günümüzde elle yapilan fonksiyonlari otomatiklestirerek, yeni teknolojilerin gelisiminin isletmeler ve tüketicilere avantaj saglamasina yol açacak yasal kurallarin yaratilmasinda bir firsat saglayacaktir.

Müdahaleci olmayan bir araç olarak Internet’in korunmasi ve pazarin rekabet ve tüketici tercihleri tarafindan biçimlenmesine olanak saglayacak uluslararasi anlasmalar için ele alinmasi ve düzenleme yapilmasi gereken mali ve yasal konulari belirtmekte yarar vardir.

Elektronik Ticaretin Vergilendirilmesi

Mevcut vergi mevzuati ve gelir idaresi su ana kadar geçerli yapiyi esas aldigindan, gelismelerin hem vergi politikasi ve vergi hukuku hem de gelir idaresi üzerinde önemli etkiler olusturmasi kaçinilmazdir. Bilisim teknolojisindeki gelismeler bir tarafta gelir idaresine bu teknolojilerden yararlanma, dolayisiyla da performansini artirma olanagi sunmaktadir. Diger taraftan, söz konusu teknolojinin vergiden kaçinma ve vergi kaçirma olanaklarini artiracagi da asikardir. Gelir idaresinin konuya yaklasimi, elektronik ticaretin sundugu anvantajlardan yararlanmak, dezavantajlardan kaynaklanacak vergi kayiplarini ise en aza indirmek seklinde olacaktir.

Teknolojik gelismelerin bir sonucu olarak çok uluslu firmalar artik ürünlerinin dizayn edildigi, üretildigi, satildigi ve firma ile ilgili faaliyetlerin yapildigi yerleri ülkeler itibariyle farklilastirma olanagina sahip bulunmaktadirlar. Böylece çok uluslu bir firmanin bir ürün ile ilgili olarak yürüttügü aktiviteler birden fazla ülkenin vergileme yetkisi alanina (Juristiction) girmektedir. Bu durum çok uluslu firmalara ülkelerin vergi sistemleri ve oranlarini gözönünde bulundurarak, her ülkede vergi idarelerine beyan edecekleri gelirlerini “transfer fiyatlari” yoluyla düzenleme olanagi sunmaktadir. Gerçekten, bu gibi durumlarda, daha avantajli bir vergi sisteminin oldugu ülkede, ürün oldugundan daha fazla fiyatlandirilmak suretiyle kazanç yüksek gösterilmekte, buna karsilik vergi oranlarinin yüksek oldugu ülkede ise yüksek fiyatlandirilan girdiler gider kalemi olarak yansitilmak suretiyle, kazanç oldugundan daha az beyan edilmekte ve sonuç olarak firmanin ödeyecegi toplam vergi miktari daha düsük düzeylerde gerçeklesmektedir.

Toplam vergi yükünün azaltilmasini amaçlayan bu ve benzeri uygulamalar vergi planlamasi olarak adlandirilmaktadir. Vergi planlamasi uygulamalarinin önüne geçilmesi için özellikle OECD ülkeleri çerçevesinde önemli girisimler baslatilmis bulunmaktadir. Globallesme, bilisim teknolojisindeki gelismeler ve bunlarla yakindan baglantili olan elektronik ticaret ile birlikte “vergi planlamasi” uygulamalarinin daha karmasik bir sekilde artarak devam etmesi beklenmektedir. Bu beklenti, özellikle vergi idarelerinin birlikte hareket etmesine yönelik yeni politikalar gelistirmelerini gerektirmektedir.

Günümüzde, globallesme ile birlikte ekonomik sinirlarin kalktigi bir dünyada, ülkeler, vergi düzenlemelerinde diger ülke uygulamalarini ve yapacaklari düzenlemelerin uluslararasi etkilerini daha fazla dikkate almaktadir. Elektronik ticaret taraflarin direkt temas olmaksizin elektronik ortamda biraraya gelmek suretiyle gerçeklestirdikleri bir ticaret seklidir. Elektronik ticaret fiziki mal ticareti ile karekterize edilen tarihsel, açik ve sabit cografi sinirlardan mahrumdur. Elektronik ticaretin vergilendirilmesindeki en önemli konu elektronik ortamda teslim edilen dijital mal ve hizmetlerden elde edilen kazancin vergilendirilip vergilendirilemeyecegidir.

Uzun zamandir ülkeler tarifeleri indirmeye çalisiyorlar. Serbest ticaretin yarari bütün ülkelerce yakindan görülebilmettedir. Global bir araç olan Internet üzerinde, teslim edilen mallar ve hizmetlerde gümrük tarifelerinin uygulanmasinin anlami olmadigini anlamis bulunmaktadirlar. Ayrica, Internet üzerinden siparis edilen bir ürün, sonuçta postayla teslim edildiginde gümrük tarifesi uygulamak mümkün iken, ürünlerin ve hizmetlerin elektronik olarak teslim edildigi durumlarda gümrük tarifesi uygulamak olasi degildir.

Her seyden önce, Internet’te elektronik ticaret üzerinde, yeni vergi uygulanmamasi gerekmektedir. Elektronik ticaretin vergilendirilmesi uluslararasi vergilendirme ilkeleriyle uyumlu olmalidir. Tutarsiz ulusal mevzuatlardan ve çifte vergilendirmeden kaçinilmalidir; basit ve anlasilmasi kolay olmalidir. Elektronik ticaret üzerine salinan vergiler, ayni durumda bulunan ekonomik sektörler arasindaki rekebet esitligini devam ettirmelidir: Elektronik ortamda mal ve hizmet sunanlarin geleneksel sekilde mal ve hizmet sunanlardan farksiz olarak vergilendirilmesi gerekir.

Internet üzerinden yapilan satislarin vergilendirilmesinde uyulmasi gereken uluslararasi ilkeler sunlardir:  Vergilendirme ticareti engellememelidir: Vergilendirme sistemi ticaret türleri arasinda ayrim yapmamali; ticari islemlerin yerini ve dogasini degistirecek egilimler yaratmamalidir.  Vergilendirme sistemi basit ve seffaf olmalidir: Önceden belirlenen gelirleri tahsil edebilecek yeterlilikte ve uygulamasi basit olmalidir. Bütün taraflar için maliyet ve külfeti minimum olmalidir.  Vergilendirme sistemi uluslararasi vergi sistemlerine uygun yapilandirilmalidir: Devletlerin, Global bir uzlasma saglamak için, Ekonomik Isbirligi ve Kalkinma Örgütü (OECD) ile elektronik ticareti vergileme konusunda isbirligine katilmalari gerekmektedir.

Vergi mükellefleri yaptiklari islemin vergisel sonuçlarini önceden bilmek isterler. Buna göre, mükelleflerin hangi islemler dolayisiyla, nerede, ne zaman ve ne miktarda vergi ödeyecekleri yasalarda belirtilmis olmalidir. Vergilemede belirlilik kurallarin açikça ortaya konulmasini gerektirir. Elektronik ticaretin vergilendirilmesi ile ilgili olarak ileri sürülen “bit vergisi” veya “hiç vergilendirilmemesi” görüsleri bu ticaretin vergilendirilmesi ile ilgili bir belirlilik saglamamaktadir.

Elektronik ticaretin vergilendirmesinde çifte vergilendirmeme ilkesine uymak önem tasimaktadir. Çifte vergilemeden kaçinma, tüketim vergilemesini düzenleyen genel ilke olup elektronik ticaretin gelismesi ile dogrudan ilgilidir. Sinir ötesi ticaretin vergilendirilmesi kurallari, tüketimin yapildigi yerlesim yerindeki vergilendirme ilkelerinin uygulanacagini kabul eder. Yani, vergileme tüketim yerinde yapilmalidir. Dijital mallarin arzi fiziki mallarin arzi gibi degil, bir hizmet arzi gibi degerlendirilmelidir. Bu düsünce, Avrupa Birligi’nin Katma Deger Vergisi uygulamalari ile tutarlidir. Ancak, bu düsünce vergilendirmede tarafsizlik ilkesine uygun degildir. Çünkü, kitap, yazilim, müzik veya bilgi gibi mallar fiziki bir mal gibi de teslim edilebilir. Bu durumda, teslim sekli ne olursa olsun tutarli bir vergi orani saglayan vergilendirme politikasi uygulanmalidir.

Ulusal ve uluslararasi hukuk çerçevesinde degerlendirildiginde, elektronik ticaretin gelir vergilemesi ile ilgili olarak dört sorunla karsilasilmaktadir: 1. Tam mükellefiyet, 2. Gelirin elde edildigi yer, 3. Gelirin niteliginin belirlenmesi 4. Vergi matrahinin belirlenmesi

Tam mükellefiyet, mükelleflerin hem mukim olduklari ülkede hem de diger ülkelerde elde ettikleri tüm gelirler üzerinden vergilendirilmelerini ifade etmektedir. Dar mükellefiyet kavrami ise, kisilerin mukim olduklari ülke disinda elde ettikleri gelir dolayisiyla sadece bu gelirler ile sinirli olarak, anilan gelirleri elde ettikleri ülke tarafindan vergilendirilmesini ifade etmektedir. Gerçek kisi ve kurumlarin elde ettikleri gelirler dolayisiyla hangi ülkede tam mükellefiyet esasina göre vergilendirilecekleri genellikle mukimlik kriterine göre belirlenmistir. Türkiye’de mukim olan gerçek ve tüzel kisiler, Türkiye’de ve Türkiye disinda elde ettikleri gelirleri dolayisiyla ülkemizde vergilendirilmektedir.

Çagdas vergi sistemlerinde kural olarak ülkeler, kendi mukimlerinin gelirleri (Tam mükellefiyet) ile kimin tarafindan yapildigina bakilmaksizin sinirlari içerisinde yapilan faaliyetlerden dogan gelirleri (Dar mükellefiyet) vergilemektedirler. Vergileme hakkinin hangi hallerde kazancin elde edildigi ülke (Kaynak ülkesi) ve hangi hallerde de kazanci elde eden kisinin mukim oldugu ülke (Ikamet ilkesi) tarafindan kullanilacagi kazanç türleri itibariyle her ülkenin iç mevzuatinda düzenlenmistir. Ancak, ülkelerin ulusal mevzuatlarindaki düzenlemeler elde edilen gelirlerin birden fazla defa vergilendirilmesinin (Çifte vergilendirme) önlenmesi için yeterli olmamaktadir. Gelir unsurlarinin hem ikamet ülkesi hem de kaynak ülkesi tafindan vergilendirilmesinin önlenmesi çifte vergilemeyi önleme anlasmalari ile saglanmaktadir.

Uluslararasi anlasma hukukuna göre, kisilerin mukim olduklari ülke disinda gelir getirici faaliyette bulunmalari durumunda vergileme, gelirin türüne göre kaynak veya ikamet ülkesi yada her ikisi tarafindan yapilmaktadir. Ticari ve mesleki faaliyetlerin elektronik ortamda yapilamaya baslanmasi geleneksel kaynak ülkesi ve ikamet ülkesi vergilemesi ayrimini da etkilemektedir. Çünkü, bilisim teknolojisindeki gelismeler kaynak ülkesi ve ikamet ülkesi vergilemesi konusunda bu ilkelerin gelistirildigi dönemin kosularina göre olusturulmus olan dengeyi degistirmektedir.

Isyeri ve sabit yer kriterleri ticari ve mesleki faaliyetlerin vergilendirilmesinde temel ölçüt olarak kullanilmaktadir. Sanal ortamda gerçeklestirilen elektronik ticarette isyerinin varliginin nasil belirlenecegi yeterince açik degildir. Sanal ortam ve cografi sabitlik ve dolayisiyla isyeri kavramlari birbirleiryle uyumlu bir çagrisim uyandirmamaktadir. Buradan, sanal ortamin, isyerinin varligi için gerekli olan ise iliskin sabit bir yer kosulunun gerçeklesmesine elverisli olmadigi ortaya çikmaktadir. Web sitesi ve web sayfalari araciligiyla yapilan elektronik ticaretin vergilendirilmesinde OECD tarafindan benimsenen kural, bunlarin isyeri olusturmaya yeterli olmayacagi nedeniyle kaynak ülkesinin ticari kazançlari vergileme hakkinin ortaya çikmayacagi yönündedir.

Sanal ortamda yapilan ticari ve mesleki faaliyetlerin gelir vergilemesi ile ilgili olarak ortaya çikardigi bir baska sorun da anilan islemlerden elde edilen kazancin niteligi ile ilgilidir. Kazancin türünün belirlenmesi, ödemenin yapildigi islemin mahiyetine bagli bulunmaktadir. Ödeme, bir ürün veya hizmet alimi için olabilecegi gibi, bir gayrimaddi hakkin veya varligin kullanimi veya kullanim hakki için de olabilir. Kazancin niteliginin belirlenebilmesi için kazanç getirici faaliyet karsiliginda alinan meblagin mahiyetinin ortaya konulmasi gerekmektedir. Anlasma hukuku çerçevesinde kazancin ticari kazanç yada gayrimaddi hak bedeli olarak degerlendirilmesinin farkli sonuçlari bulunmaktadir. Ticari kazançlar isyeri araciligiyla elde edildigi takdirde kaynak ülkesi tarafindan vergilenmektedir. Gayrimaddi hak bedellerinde ise, Model anlasmada vergileme hakki ikamet ülkesine birakilmakla birlikte, Türkiye’nin de taraf oldugu anlasmalarda vergileme hakki kaynak ve ikamet ülkesi arasinda paylastirilmaktadir. Buna göre, Türkiye ile ÇVÖA yürürlükte bulunan bir ülke mukiminin ülkemizde elde ettigi gayrimaddi hak bedelleri Türkiye tarafindan belli bir orani (%10) asmamak üzere vergilendirilebilmektedir. Anlasma hukukuna göre, gayrimaddi hak bedeli olarak degerlendirilen kazançlar Gelir Vergisi Kanunu’nda durumuna göre, gayrimenkul sermaye iradi veya diger kazanç ve iratlar, bazi sinirli hallerde ise serbest meslek kazanci kapsaminda degerlendirilmistir.

Anlasma hukukunda ticari kazançlarin vergilendirilebilmesine iliskin esaslar Model anlasmada ve ülkemizin taraf oldugu anlasmalarda 7 nci maddede yer almaktadir. Anilan maddede, ticari kazançlarin kaynak ülkesi tarafindan vergilendirilmesi için temel sart olan kazancin bir isyeri araciligiyla elde edilmis olamasi ilkesi belirtildikten sonra vergi matrahinin belirlenmesine iliskin esaslara geçilmektedir. Matrahin belirlenmesine iliskin esaslar matrahin mümkün oldugu kadar fiili kazanç ve esaslar esas alinarak tespitini öngörmektedir.

Elektronik Ödeme Sistemleri

Yeni teknolojiler, Internet üzerinde, mallarin ve hizmetlerin bedellerini islemin yapildigi anda ödemeyi olasi kilmistir. Elektronik ödeme yöntemlerinden birisi, Internet yoluyla, bilgisayar kullanici arabirimiyle, kredi kartlarini kapsayan mevcut elektronik bankacilik ve ödeme sistemlerine baglanmaktir. Ayrica elektronik para, akilli (Smart) kart ve diger teknolojiler gelisme halindedir. Elektronik ticaretin temel karekteristiklerinden birisi de aracilara olan gereksinimi ortadan kaldirmasidir. Bankacilik ve benzeri finansal hizmetlerde, özellikle elektronik para ile ödemelerin yapilmasi hallerinde aracilara gerek bulunmamaktadir.

Elektronik ödeme sistemelerinin gelisim asamasinda ticaret ve teknolojik çevre hizla degismekte iken, esnek olmayan kati düzenlemeler ve kurallar sakincali olabilir. Devletler, elektronik ödeme sistemlerinin saglikli yapilmasinda ve güvenliginde, tüketicilerin korunmasinda, hukuki kararlarin alinmasinda faaliyetlerde bulunabilirler. Elektronik ödeme sistemleri gelisirken, devletler, Internet politikalari hakkinda bilgilenmek ve dogmakta olan piyasanin gerekleri ile uyum içinde faaliyetlerde bulunabilmek amaciyla özel sektörle yakin bir sekilde çalismalidir.

Internet Bankaciligi

Finansal hizmetler sektörü yeniliklerin en kolay uygulandigi, çok hizli gelisen ve degisen bir sektördür. Bu sektörde bilgisayarlarin kullanilmaya baslanmasi yillar öncesine kadar uzanmaktadir. Önceleri ofis içi bankacilik islemlerinin gerçeklestirilmesinde kullanilan bilgisayarlar daha sonra teknolojinin gelismesiyle, bazi bankacilik hizmetlerinin otomasyonunda kullanilmaya baslanmistir. Bilgisayarlarin pazarlama amaçli kullanilmaya baslanmasi ile birlikte, günümüzde bütün islemler bilgisayarlar yardimiyla yapilmaktadir.

Bu gelisme günümüzde Intrnet’in kullanilmaya baslamasiyla bir adim daha ileri giderek, bilgisayar ortaminda Internet üzerinden islem yapmak yoluyla, bankacilik hizmetlerinden yararlanmak noktasina ulasilmistir. Internet’in bankacilik hizmetlerinde kullanilmasi, elektronik bankaciligini daha çekici kilmaya baslamis ve maliyet olarak sagladigi üstünlükler nedeniyle de giderek daha fazla ev halki Internet üzerinden bankacilik hizmeti almaya baslamistir.

Interaktif bankaciliginin, müsterilere, iletisim aginda genis bir özgürlük saglamasi, kendi kendilerine islem yapabilmeleri olanagi vermesi, her müsterinin kendi gereksinimleri dogrultusunda veri tabani hazirlanmasindaki üstünlükler nedeniyle çok fazla talep bulacagi açiktir. Yapisi ve isleyisi açisindan karsilastirildiginda Internet bankaciligi ile geleneksel bankacilik arasindaki en önemli fark islem maliyetlerindedir. Her ne kadar Internet’e geçis için gerekli yazilim ve donanim maliyeti fazla olsa da, geleneksel bankaciliktaki yaygin hizmet agina nazaran maliyetler daha düsüktür.

Ülkemizde de bazi bankalarin bu alanda faaliyetleri oldugu görülmektedir. Çesitli bankacilik hizmetlerinin, örnegin bakiye sorma, havale yapma, hesaplar arasi islem yapma, EFT, döviz islemleri, kredi karti bakiyesi sorma ve ödeme gibi bazi islemlerin Internet üzerinden yapilabilmesi olasidir. Güvenlik sorunlarinin asilamamasindan islemlerin yavas olmasi ve her islemde bir kaç kez onay alinmasi zorunlulugu, islevsellik açisindan problemler yaratsa da ülkemizdeki uygulamalar önemli gelismelerdir.

Uluslararasi Islemler Bankası

Uluslararasi Islemler Bankasinin (BIS) asli amaci, ülkelerin merkez bankalari arasinda finansal konularda isbirligi yapilmasini temin etmektir. Bunu disinda uluslararasi finans kurumlari ve merkez bankalari ile olan bazi iliskilerinde bir banka gibi de hareket etmektedir. Uluslararasi Islemler Bankasi 1996 yilinda “Elektronik paranin güvenligi”, “Elektronik paranin gelismesi ve Merkez Bankalari” isimli iki analiz çalismasi yapmistir. 1998 yilinda ise, “Elektronik bankacilik ve elektronik para faaliyetlerinde risk konusu” baslikli bir baska rapor hazirlanmis olup, halen elektronik paranin gelismesi ve etkilerini yakindan izlemektedir.

Fikri Haklarin Korunması

Elektronik ticaret fikri haklarin lisans ve satislarini da kapsayacaktir. Fikri haklarin ticaretini gelistirebilmek için, saticilarin fikri haklarina tecavüz edilmeyecegini; alicilarin da güvenilir ürünler satin aldiklarini bilmeleri gerekmektedir. Bu nedenle, patent, telif hakki ve ticari markalarin korunmasini belirleyen uluslararasi anlasmalar, gizliligi korumali ve sahtekarligi önlemelidir.

Sifreleme (Encryption) gibi teknolojiler gizliligin korunmasina yardimci olurken, efektif bir yasal dayanagin saglanmasi ve fikri haklara yönelik dolandiriciliklarin ve hirsizliklarin belirlenmesi için etkin bir hukuki düzenleme gerekmektedir.

Elektronik ortamda baski ve çogaltimin kolayligi, içerige erisimin basitligi ve maliyetsiz olusu nedenlerinden dolayi, elektronik iletinin içeriginde yer alan sanal ürünler üzerindeki fikri ve sinai haklarin, fiziki ortamda oldugundan daha fazla korunmaya muhtaç oldugu açiktir. Elektronik ortamda ihlal bakimindan sikça gündeme gelen fikri ve sinai haklar sunlardir:  Bilgisayar programlari  Müzik eserleri  Sinema eserleri  Güzel sanat eserleri  Veri tabanlari üzerindeki haklar  Marka haklari

Bu haklarin hak sahibine verdigi çogaltma ve yayma gibi haklarin elektronik ortamda ihlalinin kolayligi nedeni ile asagidaki tedbirlerin alinmasi yerinde olacaktir. 1. Bu haklari taniyan ve etkin yaptirimlar içeren düzenlemeler yapilmasi, 2. Lisans sözlesmelerinin yapilmasi sirasinda Internet unsurunun dikkate alinmasi, 3. Teknik koruma mekanizmalarinin gelistirilmesi (Sifreleme gibi), 4. Teknik koruma mekanizmalarinin yok edilmesinin suç sayilmasi, 5. Uluslararasi düzenlemeler yapilmasi.

Sifreleme ve güvenlik konusunda, OECD nin “sifrelemeyle ilgili ilkeleri” devletçe yeknesak bir uluslararasi yaklasimin olusturulmasi için örnek alinmalidir.

Gizlilik (Privacy)

Toplumlar huzur ve kisisel özgürlükle ilgili olarak gizlilige büyük önem verirler. Bilginin bir yerden baska bir yere aktarilmasi, yeniden kullanimi ve toplanmasi için gereken ihtimam gösterilmedigide kisisel yasamin gizliligine zarar verir bir hal alabilir. Bu sebeple, aglarla çevrelenmis bir ortamda, insanlarin is yaparken kendilerini rahat hissetmeleri açisindan kisisel yasamin gizliligini saglamak esastir. Global enformasyon toplumunda ticaret, bilginin serbest dolasiminin getirdigi yararlarla, kisisel hayatin gizliligi hakki bir arada dengeli bir sekilde sürdürülebildigi takdirde büyük bir hizla gelisecektir.

Enformasyon uygulamalarinin ortak ilkelerini temel alan gizlilik prensipleri söyle siralanabilir:  Veri toplayanlar, müsterileri, topladiklari enformasyonun ne oldugu, bu verileri hangi niyetle topladiklari konusunda bilgilendirilmelidirler,  Veri toplayanlar, müsterilere, kisisel enformasyonun kullaniminin sinirlandirilmasini anlamli bir yolla saglamalidirlar.

Gizlilik ilkeleri, kisisel enformasyonun elde edilmesinde, enformasyonun açiklanmasinda ve online olarak kullanilmasinda uyulmasi gereken üç degeri tanimlamaktadir; 1. Bireylerin makul gizlilik beklentilerinin karsilanmasi garanti edilmelidir. 2. Kisisel enformasyonun gereksiz olarak degistirilmemesi ve yok edilmemesi saglanmalidir, 3. Enformasyon yerinde, dogru, eksiksiz olarak temin edilmeli ve kullanilmalidir.

Güvenlik

Elektronik ticaretin gelismesinin en önemli ögelerinden biri bu ortamda gönderilen bilginin güvenligi konusudur. Elektronik ticaretin gelistirilmesi için, Internet ortaminda gerçeklestirilen her türlü iletisime yalnizca isleme taraf olanlarca erisilebilmesinde israr etmek gerekmektedir. Bu garanti saglanmadan gerekli güven ortaminin yaratilamayacak, dolayisiyla elektronik ticaret gelisemeyecektir.

Özellikle Internet gibi açik sistemlerin kullanilmasi suretiyle yapilan elektronik islemlerde tüketici ve diger kullanicilar açisindan en önemli konular sunlardir. 1. Altyapida yer alan ag hizmetlerinin güvenligi, 2. Hukuki islemlerin güvenlikli olmasi, 3. Hem islemler hem de taraflar hakkindaki bilgilerin dogrulanmasi.

Global enformasyon altyapisi tehlikeden uzak ve güvenilir olmalidir. Eger kullanicilar Internet’in, haberlesmelerinin ve verilerinin istenmeyen kisilerce elde edilmesi yada degistirilmesi konusunda güvenli oldugundan emin olmazlarsa, elektronik ticaretin gelisimi de basarili olmayacaktir. Dolayisiyla, güvenli bir enformasyon altyapisi sunlari gerektirir:  Güvenilir bir iletisim agi,  Bu aglara saldirilardan enformasyon sistemlerini korumak için, etkili araçlar,  Istenmeyen yetkisiz kisilerin kullanimindan elektronik enformasyonun güvenli bir sekilde korunmasini saglamak,  Sistemlerini ve verilerini nasil koruyacagini bilen iyi egitimli personel.

Tehlikelerden uzak ve güvenilir bir global enformasyon altyapisi, sifreleme, dogrulugunu tasdik (authentication), sifreleme kontrolü, güvenlik duvari (firewall) gibi bir dizi teknolojinin etkin ve tutarli kullanimini gerektirir. Internet’te dijital imzayi destekleyen güvenilir onay hizmetlerinin gelisimi özel bir önem tasimaktadir. Hem imzalar hem de güvenli kullanim sifreleme ile ilgili anahtarlarin kullanimina baglidir.

Dijital imzanin, imza sahibi tarafindan atildiginin dogrulanabilmesi, imza sahibinin özellikleri ile ilgili bir belgelendirme yapilmasini ve bu belgelendirmeyi yapacak belgelendirme kurumlarina gereksinim duymaktadir. Bu kurumlar halen  Onay kuruluslari  Güvenilir üçüncü kisiler  Belgelendirme kuruluslari gibi degisik isimlerle adlandirilmaktadir. Belgelendirme konusunda devletin, sadece son derece gerekli olan temel kurallari koymasi, uluslararasi isbirligine agirlik vermesi veözel sektörün gelistirecegi çözümleri dikkate almasi gerekmektedir.

Sifreleme yazilimlari, onlari yapanlar tarafindan sifreleri çözülmedikçe, okunmayi engelleyerek, elektronik ticaret ve verilerin güvenli bir sekilde saklanmasinda koruma saglayacaktir. Fakat güçlü bir sifreleme iki tarafi kesen bir kiliçtir. Kanunlara uyan vatandaslar, ticari sirlarini ve kayitlarini korumak üzere iyi bir sifreleme kullanabilirler. Fakat bu ticari sirlar ve kayitlar, eger çözücü sifreler kaybolursa, tümüyle yok olabilir. Enformasyonun degerine bagli olarak kayiplar da büyük olabilir. Ayrica, sifrelemenin, yasalarin uygulanmasini zorlastirmak amaciyla suçlular ve teröristler tarafindan da kullanilabilecegi unutulmamalidir ve bu durumu engelleyecek gerekli tedbirler alinmalidir.

Telekomünikasyon Altyapisi ve Bilgi Teknolojisi

Elektronik ticaret, modern, bir biriyle iliskili, global iletisim teknolojileri agina bagli bilgisayarlar ve bilgi teknolojileri üzerinde gerçeklesir. Elektronik ticaretin gelisimi için telekomünikasyon politikalarinin dijital aglarin gelisimini engellememesi gerekmektedir. Müsteriler, telekomünikasyon hizmetlerini çok pahali, bant genisligini (Bandwidth) çok dar ve hizmetleri yetersiz ve güvensiz bulduklarinda, elektronik ticaret gelisemez. Elektronik ticaret, hem devlet hem de özel sektörden katilimcilarin yer aldigi sözlesmeler, açik standartlar süreci ve özel sektöre ait araçlarla en iyi sekilde gelisecektir.

Alt yapiya erisim ve kullanmada istenen düzeyin ancak rekabetçi bir telekomünikasyon ortaminda olabilecegi unutulmamalidir. Dünya Ticaret Örgütü bu konuda çalismalarda bulunmaktadir. Enformasyon teknolojisi ürünleri olarak adlandirilan ve telekomünikasyon alt yapisina erisimi kolaylastiracak olan ürünlerde gümrüklerin 2000 yilinda tamamen kaldirilmasi uluslararasi düzeyde üzerinde uzlasilan konulardan birisidir.

Içerik

Internet’te is yapmayi yada Internet’e erismeyi isteyen firmalar, bilginin dolasabilecegi, her ülkedeki farkli politikalari temel alan güvenilirlikle ilgilenmektedirler. Internet üzerinde, nefret, siddet, ayaklanma, pornografi ve özellikle de kültürel kimligin tesviki üzerinde düzenleyici politikalar gelistirilmeli ve uygulamaya konulmalidir. Devletlerin, içerikte her hangi bir sinirlamaya gitmeksizin, kültürel ve dildeki çesitliligi de ihtiva edecek bir biçimde, içerikteki zenginligi artirma konusunda diger ülkelerle birlikte çalismalari gerekir. Bunun yaninda, Internet’in ticari ve kültürel potansiyelini gerçeklestirmek için, tüketicilerin de önerilen mal ve hizmetlerin dogru anlatildigina, ücretini ödedikleri takdirde alabileceklerine ve begenmediklerinde iadenin mümkün olup olmadigina dikkat etmeleri gerekmektedir.

Teknik Standartlar

Internet üzerinde global elektronik ticaretin gelisimini saglamak için, standartlar, asagidaki alanlarda güvenilirlik, birlikte çalisabilirlik, kullanim kolayligi ve ölçülebilirlige gereksinim duyacaktir:  Elektronik ödemeler,  Güvenlik (Gizlilik, onay, veri bütünlügü, erisim kontrolü, reddedilmemek)  Güvenlik hizmetleri altyapisi (Açik anahtar sertifika onayi, sifreleme yazilimlari)  Elektronik telif haklari yönetim sistemi,  Video ve veri konferansi,  Yüksek hizli erisim teknolojileri (Asenkron Transfer Modu, Senkron Dijital Hiyerarsisi)  Dijital amaç ve veri degisimi.

Esgüdümlü Bir Strateji

Elektronik ticaretin basarisi, özel sektörün liderliginde, etkili bir kamu ve özel sektör ortakligini gerektirecektir. Devletin katilimi tutarli ve dikkatli olmalidir. Özel sektörün liderligi, günümüzde Internet’te yasanan olaganüstü hizli büyümeyi açiklamaktadir ve elektronik ticaretin basarisi sürmekte olan özel sektörün liderligine bagli olacaktir.

Internet’te ticari faaliyetler için büyük firsat vardir. Eger özel sektör ve devlet, uygun bir sekilde hareket ederse, tüm insanlar elektronik ticaretten yararlanabilecektir.

Sonuç

21’inci yüzyilin en önemli ekonomik gelisme araçlarindan biri olabilecek elektronik ticaret geleneksel yapilari degistirmeye baslamistir. Elektronik ticaret yeni doguyor ve gelisiyor olmasina ragmen, orta ve uzun dönemde önemli degisimlerin habercisi ve belirleyicisi konumundadir.